De bijeenkomst vond plaats in het Groot Auditorium, waarbij de aanwezigen tijdens het cortège der hoogleraren konden genieten van klanken uit het daar zo mooi uitgestelde prominente orgel. Dat het ‘druk’ was, was een understatement; achter de pedel liepen hoogleraren afkomstig uit vrijwel alle windstreken.

13 september

Toen alle aanwezigen zaten, werd de bijeenkomst geopend door Tanja Bender zelf. Daar komen de aanwezigen erachter dat de datum 13 september een bijzondere betekenis heeft voor Bender. Zo is zij op 13 september 2000 gepromoveerd en hield zij op 13 september 2001 haar oratie aan de VU, en op 13 september 2002 in Leiden. “13 september is daarom voor mij een datum van academische hoogtijgebeurtenissen”, vertelde Bender. Zij heeft voor haar vervroegd emeritaat nu gekozen voor een andere datum: 1 juli, precies 25 jaar na haar benoeming als hoogleraar aan de Universiteit Leiden.

Na de opening van Tanja Bender werd het woord gegeven aan internationaal-belastingadviseur en publiciste Anna Gunn. Als oud-student van Bender vertelde zij wat voor invloed de hoogleraar op haar heeft gehad. Zo houdt Gunn Bender verantwoordelijk voor het opwekken van haar belangstelling voor het internationale belastingrecht. Ook herinnert ze zich de mooie tijd bij PwC, waar zowel Gunn als Bender werkzaam waren, en memoreert zij hoe Bender als rolmodel heeft gefungeerd en actief deuren heeft geopend voor jongere vrouwen.

Internationaal belastingrecht als (apart) vakgebied

Kees van Raad opende de reeks van drie spreekbeurten over het thema. 
Van Raad heeft een lange staat van dienst in het internationale belastingrecht. Zo was hij de eerste hoogleraar die specifiek het internationaal belastingrecht als onderzoeksgebied had. Daarnaast is Van Raad bekend als directeur van het International Tax Center, gevestigd te Leiden.

Van Raad nam het publiek mee in de geschiedenis van het internationaal belastingrecht en zijn eigen geschiedenis met belastingen. Hij vertelde onder meer over zijn studietijd onder Hofstra, zijn ‘Wanderlust’ en zijn werkzaamheden bij het Harvard Tax Program. Ten aanzien van de geschiedenis van het internationaal belastingrecht sprak hij over het feit dat er ‘in den beginne’ nog vrijwel niks over was gepubliceerd, los van een proefschrift uit 1946. Pas in 1978 werd het internationaal belastingrecht (in Leiden) een vak, maar alles wat tegenwoordig vanzelfsprekend is, ontbrak: studieboeken, literatuur en veel meer. 

Oorsprong van het internationaal belastingrecht

Daarna was het woord aan Marlies de Ruiter, die namens het Ministerie van Financien betrokken was bij het BEPS-project van de OESO en inmiddels ex-partner is bij EY. Voordat zij aan een inhoudelijke bespreking van de oorsprong van het internationale belastingrecht begon, stond zij kort stil bij de grote rol die Bender, en bij toeval ook Bender’s broer als coach, hebben gehad voor haar. Zij sprak op het einde haar lof uit voor Bender: “Jij bent altijd hét voorbeeld geweest van een verbinder van verschillende mensen met verschillende rollen”.

Van De Ruiter leerden de aanwezigen dat het voorkomen van dubbele belasting een van de belangrijkste onderdelen van het internationale belastingrecht was tot ongeveer 2000. Zeker na de economische crisis van 2008 verschoof het debat naar de vraag hoe men met het internationale belastingrecht dubbele niet-heffing kan voorkomen: agressieve belastingontwijking. Het internationale belastingrecht bevindt zich sinds de dagen van de pandemie volgens De Ruiter wederom in een nieuw tijdperk: dat van stagnatie en de-globalisering. 

‘Fans van Tanja’

Als laatste spreker van de dag mocht hoogleraar internationaal en Europees belastingrecht aan de VU en partner bij De Brauw Blackstone Westbroek Frank Pötgens het spreekgestoelte bestijgen. Hij gaf aan dat hij niet exact wist hoe hij het publiek diende aan te spreken. In de stijl van het Wereldkampioenschap voetbal, waar Oranje overigens de dag ervoor was uitgeschakeld, had de hoogleraar besloten om de aanwezigen ‘Fans van Tanja’ te noemen.

Pötgens spreekt eerst over de dubbele-pettenproblematiek. Volgens hem hoeft een dubbele pet geen groot probleem te zijn; zowel Bender als hijzelf zijn allebei voorbeelden van ‘dubbelpetters’. Wat vooral van belang is, is transparantie en verantwoording.

Volgens Pötgens is het maar goed dat dubbelpetters zijn toegestaan, want anders had het internationaal belastingrecht in Leiden wellicht niet meer bestaan. Hij prees Bender voor het in leven houden van de fiscale opleiding in Leiden, die enige tijd geleden het risico liep om geschrapt te worden van het curriculum. Of, zoals Pötgens het zelf verwoorde: “Soms is het zo gek nog niet, een dubbele pet: zeker niet als ze Tanja Bender heet”.

De hoogleraar sprak daarna over de toekomst van het internationale belastingrecht, de grotere mobiliteit en de digitale economie. Deze zaken zullen nu – en in de toekomst – nieuwe uitdagingen met zich meebrengen. Mobiele arbeid en kapitaal, zoals bij digital nomads en digitale platforms, zijn moeilijk te belasten met bestaande fiscale concepten. Deze zijn vaak vormgegeven in een tijd dat deze vrij ‘fysiek’ of immobiel waren. De focus van het vakgebied zal zich de komende jaren dan waarschijnlijk op deze conceptverschuivingen richten.

Orgelconcert

Toen was het tijd voor het muzikale intermezzo. Hiervoor nam hoogleraar vennootschapsbelasting aan Tilburg University en organist Ton Stevens zitting achter het in het Groot Auditorium aanwezige universiteitsorgel. Hij verwisselde zijn academische pet even voor de muzikale pet, aldus Gunn, die Stevens introduceerde. Dat het om een uniek en mooi stuk ging, bleek wel toen de lucht eenmaal door de orgelpijpen werd gejaagd. Door middel van een techniek, waarmee de naam ‘Tanja Bender’ in de muzieknoten was verwerkt, speelde Stevens een prachtige voor de gelegenheid gecomponeerde orkestratie van vijf verschillende muzikale scenes.

Na een daverend applaus, was het woord weer aan Bender. Ze gaf aan zeer ontroerd te zijn door het orgelspel, de vele verhalen en de prachtige weergave van het vakgebied: “Ik ben zeer blij dat ik deze interessante periode van het internationaal belastingrecht van binnenuit heb kunnen meemaken. Daarnaast ben ik ook erg benieuwd naar wat de toekomst van het internationaal belastingrecht brengt. Helaas maak ik dat niet meer van binnenuit mee vanwege mijn emeritaat.” Ook haalt Bender allerlei herinneringen op over haar mooie tijd als promovenda, docent en wetenschapper. Voor haar bleef en blijft het belangrijkste echter: de samenwerking met anderen en de verbondenheid. Bender benadrukt dat zij vereerd en dankbaar is dat zij als hoogleraar emerita nog deel kan blijven uitmaken van de universitaire gemeenschap.

Vervolgens werd het woord gegeven aan hoogleraar belastingrecht Jan van de Streek, die Bender toesprak namens de afdeling belastingrecht van de Leidse universiteit en haar het eerste exemplaar overhandigde van de Bender-bundel, een Liber Amicorum met 35 bijdragen van collega’s uit diverse fiscale hoeken. Tot slot sprak Suzan Stoter, decaan van de Leidse Rechtenfaculteit. Na zeer veel mooie woorden aan het adres van Bender – en de overhandiging van een prachtig bronzen beeld – leidde pedel Erick van Zuijlen de hoogleraren naar de borrelzaal, waarna velen hen volgden.

Bron: Tekst: Frank van der Salm -- Fotografie: Chieljon Tornij