In dit rapport heeft het CPB de analyses en conclusies uit verschillende eerdere studies rondom belastingen en de verdeling van inkomen en vermogen samengebracht. Op basis daarvan geeft het CPB aan dat het belastingstelsel grote invloed heeft op de inkomens- en vermogensverdeling. De belangrijkste oorzaken daarvan zijn het verschil in belastingdruk tussen box 2 enerzijds en box 1 en 3 anderzijds, en dat fiscale regelingen veelal gericht zijn op huishoudens mét vermogen.

De afgelopen jaren was er veel politieke aandacht voor inkomens- en vermogensongelijkheid. De Franse economen Piketty en Zucman hebben internationale aandacht gekregen met hun oproep om rijkdom zwaarder te belasten. In Nederland heeft het interdepartementale beleidsonderzoek (IBO) Vermogensverdeling uit 2022 alle beschikbare informatie over dit onderwerp samengebracht. De belangrijkste conclusie destijds was dat de vermogensverdeling in Nederland schever is dan werd aangenomen. Het IBO stelde verschillende beleidsopties voor om dit aan te passen. Sindsdien is er veelvuldig gedebatteerd over dit onderwerp, waarbij de consensus is dat arbeid te zwaar belast wordt ten opzichte van vermogen. Maar het belastingstelsel is (nog) niet aangepast.

Toenemende ongelijkheid

Het CPB kijkt in het nieuwe rapport eerst naar de inkomsten- en vermogensverdeling. In de jaren 2011-2019 zijn de inkomensverschillen groter geworden, omdat met name de allerhoogste inkomens erop vooruit zijn gegaan. Ook de vermogensverschillen nemen steeds verder toe. Een belangrijke verklaring voor deze verschillen ligt in de oorsprong van het inkomen en het vermogen. In de top van de inkomstenverdeling zijn inkomsten uit bedrijfswinsten de belangrijkste inkomstenbron en bestaat het vermogen voor een belangrijk deel uit aanmerkelijk belang. Bij de onderste 90% komt het inkomen vooral uit loon of winst als zelfstandig ondernemer en is de woning het belangrijkste vermogensbestanddeel.

In het belastingstelsel ziet het CPB twee elementen die de ongelijkheid vergroten. Allereerst het verschil in belastingdruk in box 2 ten opzichte van box 1 en 3. De mogelijkheid om een deel van de belastingheffing uit te stellen – door winst in de vennootschap te houden – verlaagt op de korte termijn de belastingdruk voor ondernemers ten opzichte van werknemers en ib-ondernemers. Het tweede punt is dat fiscale regelingen leiden tot verschillen in belastingdruk bij gelijke inkomens. Als voorbeelden worden genoemd de doorschuifregeling in box 2; vermogensopbouw in box 2 ten opzichte van box 3; en de hypotheekrenteaftrek voor de eigen woning.

Politieke afweging

Het CPB benadrukt dat het een politieke afweging is in hoeverre deze economische ongelijkheid als een probleem wordt gezien én hoe er met de groeiende inkomsten- en vermogensongelijkheid moet worden omgegaan. Tegelijkertijd is het CPB duidelijk dat het de toename van de economische verschillen als een probleem ziet dat voor maatschappelijke problemen zal zorgen. Niet alleen is het slecht voor de legitimiteit voor belastingheffing en de belastingmoraal, het draagt ook bij aan kansenongelijkheid in Nederland. In dit licht roept het CPB op om fiscale prikkels in te richten op ondernemerschap, risicobereidheid en innovatie én alle niet doelmatige en doeltreffende fiscale regelingen af te schaffen.

Het rapport bevat weliswaar geen vernieuwende inzichten, maar is wel een extra signaal richting het kabinet dat de hervorming van het belastingstelsel – inclusief het stoppen van ondoelmatige fiscale regelingen – meer prioriteit verdient. Daarbij valt het op dat het CPB aandacht vraagt voor de fiscale behandeling van de 0,01% allerrijksten die door de samenstelling van hun vermogen en inkomsten een lagere (proportionele) belastingdruk hebben. Op dit moment werkt het Ministerie van Financiën aan voorstellen zowel ten aanzien van het hervormen van het belastingstelsel als de aanpak van ondoelmatige fiscale regelingen. Het CPB-rapport biedt een behapbaar overzicht van de aandachtspunten en mogelijke oplossingen.